تبريزين « ارگ » قلعه سی

 

ارگ قلعه سی تبريز شهری نين  اورتاسيندا بويلانان يوكسك بير بنادير . بو بنانی تيكديرن ، آديندان معلوم اولان كيمی آذربايجان ايلخانلاری وزير لريندن اولان « تاج الدين عليشاه تبريزی » اولموشدور .

بؤيوك آذربايجان ايلخانی شاهی غازان خان (سلطان محمود ) ۷۰۳ هـ . ق . ده دونيادان گئدركن قارداشی اولجايتو ( سلطان محمد خدابنده ) شاهليق تاختينا اوتوردو . غازان خانين لياقت لی ، بيليك لی ، علم و ادب و طب ساحه سينده مهارت و اعتبار قازانان وزيری خواجه رشيد الدين فضل اله همدانی اولجايتو يانيندادا وزير ليك مقامينی حفظ ائده رك قالدی و بؤيوك « جامع التواريخ » اثرينی و نئچه باشقا مهم تأليف لرينی ياراتماغا ادامه وئردی . بو زامان جواهر و قيمت لی داشلار دلالی اولان تاج الدين عليشاه تبريزی آدلی بير انسان سياست صحنه سينده ظاهر اولدو . خواجه عليشاهين علمی چوخ دگيلديرسه ، آنجاق چوخ باجاريقلی و لياقت لی و چوخدا زيرنگ بير آدام ايدی . او تئزليگ ايله ترقی ائديب اولجايتونون ايكينجی وزيری خواجه سعد الدينی مئدان دان چيخاراراق اونون يئرينی دوتوب ايكينجی وزير عنوانی نی تاپدی .

بو ايشده خواجه رشيد الدين ده اونا كؤمك ليك ائتدی . لاكن خواجه عليشاه رقيب سيز قالماق اوچون خواجه رشيد الدين ايله مبارزه يه باشلادی .

اولجايتو اؤلركن ، ابو سعيد بهادر ( ۷۱۶ هـ . ق ) ده سلطنته يئتيشدی و هر ايكی وزير يئنه ده مقام لارينی ساخلاديلار . آنجاق خواجه عليشاه چوغوللوق و سعايت دن ال گؤتورمدی تا اينكه ابو سعيد بهادر ۷۳ ياشی اولان خواجه رشيد الدينی اولجايتويا زهر وئريب اؤلدورمك اتهامی ايله اؤلدوتدوردو (۷۱۸‌ هـ . ق )‌ .

ايندی تك وزير ليك مقاميندا اوتوران تاج الدين علشاه عدالت گؤسترمگه و چوخلو معظم و هوندور بنا لر سالديريب يادگار قويماغا باشلادی . او اولجايتو زامانی دا سلطانيه ده بو جور عظمت لی بنا لر قوردوروب شاهين نظريی جلب ائتميشدی . تبريز ده چوخلو مدرسه لر ، خانقاه لار و مچيدلر سالديريب و چوخلو مستغلات دا اونلار اوچون وقف ائتدی . او جمله دن همان « مسجد عليشاه » آدی ايله مشهور اولان مچيد دير . سونرا خواجه عليشاهين جنازه سيده او مچيدين يانيندا دفن اولوندو . « حمداله مستوفي »‌‌ اؤز « نزهت القلوب » اثرينده يازير كی : « خواجه تاج الدين عليشاه تبريزی نارميان محلله سينين خارجينده بؤيوك بير « جامع مچيدی » سالديرميشدی كی اونون صحنی نين اوزونلوغو  ۲۵۰ آرشين ( گز ) و ائنی ۲۰۰ آرشين ايدی »

تبريزده تاريخ بويو اوز وئره ن  زلزله لر نتيجه سينده چوخلو تاريخی بنا لر خراب اولدوقدا ( مسجد عليشاه ) دا خراب اولوب آرادان گئتدی . آنجاق اونون اوجا محرابی بؤيوك بير قلعه اثری كيمين قاليب تاريخ بويو چوخلو ماجرا لره شاهد اولدو . بو بنا ( ۸۱۶ ــ ۷۳۶ هجری ) ايللر آراسيندا تيكيليب تكميل اولموشدور .

بو جامع مچيدينی گؤرن سياح لار اؤز اثرلرينده اونو چوخ تحسين و تمجيد ايله خاطرلاميشديلار . او جمله دن معروف مراكش لی سياح « ابن بطوطه » آدی ايله مشهور اولان « ابو عبداله محمد بن عبداله » هجری ۸ ــ نجی عصرده چوخ مملكت لره ، او جمله دن ايرانا مسافرت ائتميش و اؤز « تحفة الانظار في غرائب الامضار و الاسفار » آدلی سياحت نامه سينده سلطان ابو سعيد زامانی تبريزده گؤردوگو بو مچيد باره سينده يازيركي :

« وزير عليشاه جيلان تبريزی نين سالديرديغی مچيده يئتيشديم . بو مچيدين صحنی مرمر و ديوارلاری كاشی ايله دؤشنميش و هر ياندا گل و ياسمن اكيلميش . هر گون ايكيندی چاغی ( عصر ) اوردا ياسين قرائت اولونوردو . »

بو مچيدين كرپيچ لری ياريم آرشين اوجاليغيندا اولموش ، كتيبه لرده قرآن آيه لری گؤزل خط لر ايله تمامی ايله يازيلميشدير . زلزله لردن كئچنده اونون بير قسمتی ده عثمانی عسگر لری توسطی ايله خرابلاندی . مسجدين ايكی طرفينده ايكی هوندور ( اوجا ) مناره ده وارايميش . بو مچيد صفويه زامانی تبريزده اولان ۲۵۰ مچيدين هاميسيندان بؤيوك ايميش . آمما بورانين ارك ( ارگ ) آدی ايله معروف اولماسينين سببی نه دير ؟

ارگ ( ارك ) لغت ده حؤكومت ( يا شاه ) اوتوران بؤيوك قلعه ايچينده قراردوتان بير كيچيك قلعه يه دئييلير . قاجار لار زمانی بو مچيد و اطرافيندا اولان بنا لر انبار و قزاق لارين اقامت لری اوچون استفاده اولوندوغو اوچون ارك آدی ايله مشهور اولموشدور .

۲۰ ــ نجی عصرين اول لرينده ايسه اونون اطرافيندا آغاج لار اكيب باغ شكلينه دوشموشدور .

 

 

يئنی يول

آذربايجان مدنيت جمعيت نين ادبی ـ بديعی مجموعه سی

قيش  ۱۳۶۱

 

مشروطه انقلابی

 

مشروطه انقلابی

 

فتحعلی شاه قاجاردان باشلایاراق ، آذربایجانین باشینا بیر چوخ بلالار گلدی . فرانسه ، روسیه وانگلیس دولت لرینین سیاسی اویونجاقلارینا چئوریلن ایران اؤلکه سی بیر چوخ ساواشلارین شاهدی اولدو. سؤزوگئده ن اؤلکه لر اوتای  بوتای آذربایجانین ، یادداشتیندان سیلینمه ین  جنایت لر یاراتدیلار. لیاقتلی دؤلت خادمی عباس میرزا بیگانه لره قارشی آمانسیز مبارزه آپاریب ، اون ایلدن آرتیق مقاومت گؤسترسه ده ، دوشمن اؤز مؤوقعیتنی گوجلندیردی و بونونلادا فتحعلی شاه حاکمیتی سونا چاتدی . ناصرالدین شاه قاجار ایش باشینا گلدیکدن سونرا ، اؤلکه میزین فضاسی بیر آز دیشیلدی و ایرانلی لارین روسیه و اروپایا گئدیش -  گلیشی ایسه باشلاندی و بونونلادا بیر چوخ اؤلکه لرله تجاری رابطه لر قورولدو . آرتیق هامییا بللی دیر کی ، بو رابطه لرین دروازاسی ، سؤزون اصل معناسیندا اساسی ، آذربایجان ، خصوصی ایله تبریز شهری ایدی.

اؤلکه ده  گئده ن آییقلیق محمدعلی شاه زامانیندا اؤز دؤنوش مرحله سینه چاتاراق نهایت مشروطه حرکاتی یاراندی . آرتیق هامییا بللی دیرکی ، ملتیمیزین اراده سیله آچیلان مجلس ، محمدعلی شاه ین طرفیندن توپا باغلاندی و مشروطه اوغروندا بوتون صینف لرین ( طبقه لرین) آپاردیقلاری اوچ ایل لیک مبارزه سی و چتین لیک لری زحمت لری استبداد طرفیندن اورتادان قالدیریلماغا جهد گؤستریلدی . مجلس توپا باغلاندیقدان سونرا محمدعلی شاه ین قوشونلاری ، بوتون آزادی خواهلاری مغلوب ائتدی و شاه ین بو ظفرینی ایرانین بیر چوخ شهرلرینده تبریک ائتدیلر و بوتون مشروطه ( انجمن لری ) باغلاندی ، تبریز باشدا اولماقدا آذربایجان مقاومت گؤستردی و همین مقاومت ایسه آذربایجانا آغیر باشا گلدی . اردبیل ده مشروطه ایگیدلریندن  بیر ینین بورنونو ده لیب ، ایپ سالیب شهرده دولاندیردیلار ، مشگین شهرده آزادی خواه بیر روحانینی توتوب ، اونو شهرده رسوا ائتمه یه چالیشدیلار .

تبریزده انجمن باشچیلاری ، دؤیوشچولره هر لحظه تماسدا اولدولار و ستارخانین باشچیلیغی ایله شهرده ۱۱ آی مقاومت حرکاتی عمله گلدی .

مشروطه انقلابی یالنیز بیر شخصین ، یا بیر گروهون طرفیندن یارانمادی ، بلکه بوتون عامل لر ال اله وئره رک ، تاریخیمیزین قیزیل صحیفه لرینی یازدیلار . ستارخان لا ، بافرخان ایگیدلیگی بیر طرفدن حسین خان باغبان ، علی مسیو و مترقی روحانی لر ونهایت ملت میزین اراده سی نتیجه سینده تبریز استبدادا تسلیم اولمادی مشروطه حرکاتی نین بیر چوخ ماراقلی حادثه لر گلیب چاتدی . اونلارین بیریسی ده آغ بایراقلارین مشروطه چی لر طرفیندن اندیریلمه سی دیر تبریزین هر محله سینده دؤیوش گئدیر ، روس کونسولونون و مشروطه آلاوونون سؤندرولمه سی مقصدی ایله ، شهرین بیر چوخ ائولریندن آغ بایراغلار آسیلماغا باشلادی و ایش او یئره چکدی کی ، ستارخانادا بئ عیبه جر ایش تکلیف ائدیلدی . روس کونسولو، امیره قیز (امیر خیز) محله سینده اؤز موقعینده دایاندی و مقاومت گؤستره ن ستارخانین یانینا گئتدی . ستارخان روس کونسولونو آچیق اوره ک له قبول ائتدی و دانیشیقدا اشتراک ائتمک اوچون باشقا سیلاحداشلارینی دا چاغیردی ، روس کونسولو ایلک نوبه ده اوزونو ستارخانا توتاراق دئدی ، من گلدیم ، سیزینله بو راضی لیغا چاتیم کی ، ساواشدا قاباغا دوشمیه سن ، بلکه دانیشیق یولو ایله مسئله نی حل ائدین . ستار خان اؤزونه مخصوص بیر حالدا جاواب وئردی ؛ بیز هئچ زامان ساواشا باشلامامیشیق ، بلکه اؤز ائویمیزده اوتوروب ، بیزه هجوم ائله ین لرین قارشیسینی آلیریق . ستارخانین باشقا سیلاحداشلاری دا اونون سؤزونو تصدیق ائتدیلر و نهایت روس کونسولو ستارخانا بئله بیر تکلیف ایره لی سوردو؛ کونسولوقدان سینین اوچون بایراق گؤندره جه یم کی ، روس دؤلتی نین حمایه سینده اولاسان .

ستارخان روس کونسولونا بئله بیر جاواب وئردی : من چالیشرام یئددی دولت ایران بایراغی آلتیندا یاشاسین و من هئچ زامان یابانجی بایراغی آلتیندا سیغینمارام .

تبریزین مقاومت حرکاتی نتیجه سینده ، عین الدوله آذربایجاندان قوولدو . آنجاق شاه ین امی ایله عین الدوله تبریزین یاخینلیغیندا باسمنج قصبه سینده یئرلشدی و ارزاق بحرانی یاراتدی ، باشقا طرفدن ایسه شجاع نظام مرندی ، مرندین یولونو باغلایاراق ، جلفا تبریزین ارتباطینی قیردی . شجاع نظام مرندی ، حیدر خان عمواوغلو طرفیندن اؤلدورولدو و تبریز- جلفا یولو ایسه آچیلدی.

مشروطه حرکاتی بیر نئچه ایل مقاومت گؤسترسه ده ، بویؤک نهضعتی گؤزو گؤتورمه ین خارجی و داخلی قوه لر ال - اله وئره رک ، اونو مغلوب ائتمه یه چالیشدیلار. بیر چوخ قهرمانلار اؤز سنگرلرینده شهید ائدیلدی خالق کوتله سینه ، گؤزداغی وئریلدی ، ستارخان خیانت نتیجه سینده تهرانین اتابک پازک  یندا آغیر یارالاندی و سونرا شهید اولدو . ثقه الاسلام و باشقا روحانی لر مشروطه یولونون قربانی اولاراق داردان آسیلدی . آنجاق اونلارین قانی یئرده قالمادی و آز مدتدن سونرا شیخ محمد خیابانی مشروطه یولونون دوامچیسی اولدو. شیخ محمد تبریز خالقی طرفیندن ایکینجی مل مجلسه نماینده سئچیلدی . خیابانی نین مجلسده آپاردیقی و یئرلی انجمن لرین الینی آچیق قویماق و استبدادین یئرنده آزادلیق و دمکراسییا آرخالاناراق اونون اساس دوشونجه سی ایدی . خیابانی بیر نئچه آیی اؤز فیکریندن دؤنمه دی و مرکزدن آذربایجانین وضعیتی سهمانا سالماق اوچون بیر چوخ امتیازلار آلماغا چالیشدی و مرکزی حکومت ایسه اونو محو ائتمه یی دوشوندو و نهایت شیخ محمد خیابانی مخبرالسطنه هدایت طرفیندن شهید ائدیلدی